Vatandaşlık — Temel Hak ve Hürriyetler
Temel Hak ve Hürriyetler
Üçlü tasnif
| Grup | Örnekler |
|---|---|
| Kişinin hakları ve ödevleri | Yaşama hakkı, kişi hürriyeti ve güvenliği, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, düşünce ve din hürriyeti, mülkiyet hakkı |
| Sosyal ve ekonomik haklar | Eğitim ve öğrenim hakkı, sağlık hakkı, çalışma hakkı, sendika kurma, sosyal güvenlik, konut hakkı |
| Siyasi haklar ve ödevler | Seçme-seçilme ve siyasi faaliyet, parti kurma, dilekçe hakkı, kamu hizmetine girme, vatandaşlık, vergi ödevi |
Sınırlama rejimi (m. 13) — sorunun kalbi
Temel hak ve hürriyetler:
- özlerine dokunulmaksızın,
- yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak,
- ve ancak KANUNLA sınırlanabilir.
Bu sınırlamalar Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.
Yani: yönetmelikle, genelgeyle veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle temel hak sınırlanamaz — kanun şarttır.
Olağanüstü dönemler (m. 15)
Savaş, seferberlik veya olağanüstü hallerde hakların kullanılması kısmen/tamamen durdurulabilir. Ancak bu hallerde bile dokunulamayacak çekirdek alan vardır:
- Yaşama hakkı (savaş hukukuna uygun fiiller sonucu ölümler hariç) ve maddî-manevî varlığın bütünlüğü
- Kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz
- Suç ve cezalar geçmişe yürütülemez
- Masumiyet karinesi: suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz
Kötüye kullanma yasağı (m. 14)
Hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına dayanan demokratik ve lâik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz.
Seçme ve seçilme (m. 67)
- 18 yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir.
- Seçimler ve halkoylaması: serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında yapılır.
🧠 Kodlama
m. 15 çekirdek dörtlü — Y·D·G·M: Yaşama · Din-vicdan açıklamaya zorlanamama · Geçmişe yürümezlik · Masumiyet karinesi.
Seçim ilkeleri — "SEGTAG": Serbest · Eşit · Gizli · Tek dereceli · Açık sayım-döküm · Genel oy.