Vatandaşlık — Temel Hak ve Hürriyetler

Temel Hak ve Hürriyetler

Anayasa, hakları üç grupta düzenler.

1. Kişi hakları ve ödevleri (koruyucu haklar)

Devletin bireye karışmamasını gerektirir: yaşama hakkı, kişi dokunulmazlığı, konut dokunulmazlığı, özel hayatın gizliliği, düşünce ve kanaat hürriyeti, din ve vicdan hürriyeti, yerleşme ve seyahat hürriyeti.

2. Sosyal ve ekonomik haklar (isteme hakları)

Devletten olumlu bir edim beklenir: eğitim ve öğrenim hakkı, sağlık hakkı, çalışma hakkı, sosyal güvenlik hakkı, konut hakkı.

3. Siyasi haklar ve ödevler (katılma hakları)

Yönetime katılmayı sağlar: seçme ve seçilme hakkı, siyasi parti kurma, dilekçe hakkı, kamu hizmetine girme hakkı, vatandaşlık hakkı.

Sınırlama rejimi

Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Sınırlama; Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.

Örnek ayrım

Konut dokunulmazlığı → kişi hakkı · Eğitim hakkı → sosyal hak · Seçme hakkı → siyasi hak

İpucu: Hak devletten bir şey istiyorsa sosyal, devletin karışmamasını istiyorsa kişi, yönetime katılmayı sağlıyorsa siyasi haktır.

🧠 Kodlama / Hatırlatma

Üç grubu tek soruyla ayır — DEVLET NE YAPIYOR?

• Karışmıyor → kişi hakları (yaşama, konut dokunulmazlığı, düşünce)
• Bir şey veriyor → sosyal-ekonomik haklar (eğitim, sağlık, çalışma)
• Katılmanı sağlıyor → siyasi haklar (seçme-seçilme, dilekçe, parti kurma)

Sınırlama formülü — Ö·K·Ö:

Öze dokunulamaz · yalnız Kanunla · Ölçülülüğe uygun

Klasik ayrım sorusu: Eğitim hakkı sosyal, konut dokunulmazlığı kişi, seçme hakkı siyasi haktır.